Menu

De Wolvenberg

Ons enig en uniek eigen natuurgebied

Natuurpunt Antwerpen Stad beheert waardevolle natuurgebieden en tracht via overleg met het stadsbestuur het natuurbeheer in parken, groene ruimten en de bermen van de belangrijkste verbindingswegen en spoorwegen te verbeteren.

In het district Berchem beheren we een belangrijk erkend natuurgebied: de Wolvenberg. Het gebied is gelegen tussen de Singel, de Grotesteenweg, de Posthofbrug en de ring van Antwerpen. Het sluit aan bij het complex van bermen langs de kleine ring rond Antwerpen (R1) en de spoorlijn Antwerpen-Gent en staat zo in verbinding met het provinciaal park en natuurgebied Ter Rivierenhof in Deurne in het noorden en de Hobokense Polder in het zuiden.

Daarnaast beheren we een aantal natuurpercelen in het park de Brilschans aan de andere kant van de ring, recht tegenover de Wolvenberg, en de spoorwegbermen van de spoorlijn Antwerpen-Gent langsheen de Antwerpse ring.

Natuurbeheer

Het beheer wordt al bijna 20 jaar gedaan door de werkgroep Wolvenberg Natuurlijk, die sinds maart 2012 deel uitmaakt van de nieuwe afdeling Natuurpunt Antwerpen Stad. Alle helpende handen zijn welkom (zie kalender).

 

Ligging en ontstaan

Wolvenberg is gelegen in het Antwerpse district Berchem. Het ligt geklemd tussen Ring en Singel vanaf Grotesteenweg tot aan Berchem-Station. Het dankt zijn ontstaan aan grote infrastructuurwerken van én midden 19de en 20ste eeuw. Ooit lag op die plek een deel van de Antwerpse 19de-eeuwse stadsomwalling, gekend als de ‘Grote omwalling’ of ook wel ‘Brialmont-omwalling’. Na de sloop ervan kwam het te liggen naast de Kleine Ring, de grote verkeersader die in de diepte op het tracé van deze stadsverdediging werd aangelegd. Het in beheer zijnde natuurgebied is ruimer omschreven. Het omvat ook een perceel aan de spoorlijn naar Brussel en een strook benoorden de Brilschans. De ruimte die de vesting opeiste was groot. Veel van deze ruimte is ingenomen door wegen en bebouwing, maar sommige gedeelten zijn grote open plekken gebleven, die de kernstad omringen. Op sommige van die ‘open’ plekken zijn zelfs nog resten te vinden van de omwalling en de forten, welke hebben gezorgd voor een bijzonder stukje natuur.

Ligging

Omwalling, omstreeks 1920

Wolvenberg

Het betreft hier overblijfselen van de voormalige kazerne, met glacis en een vest. Op Wolvenberg kan men letterlijk zien hoe de natuur deze resten heeft opgenomen in het landschap. Sinds het beëindigen van de werken aan de Kleine Ring (1963) zijn ze spontaan begroeid en deels plantsoenmatig beplant. De oudste muren zijn 130 jaar oud. Mede doordat het gebied is ontstaan rondom de resten van de omwalling is het een gebied met nogal wat hoogteverschillen. Het bestaat uit struwelen, een vijver, een aantal poeltjes en verschillende graslanden.

Poel met waterranonkel

Zicht op de Wolvenberg vanaf voetgangersbrug

Verloren water

Bos van rode kornoelje en Spaanse aak

Geringde noordse esdoorn

Iep met iepziekte

Fauna en flora

Meer dan 380 verschillende wilde planten, mossen, kruiden en jonge bomen getuigen van een rijke flora op Wolvenberg. De fauna wordt bepaald door konijnen, muizen en soms een Bunzing of een Wezel. Daarnaast zijn er talrijke insecten en andere kleine beestjes aanwezig. Je kunt er ook regelmatig een aantal bijzondere vogels tegenkomen: Torenvalk, Sperwer, Groene en Bonte specht, IJsvogel en Spotvogel.

Bruinrode heidelibel

Bloeiende look-zonder-look

Paardebloem met knollewitje

Watermunt met zweefvlieg

Heelblaadjes

Schorsmycena op schietwilg

Gekroesde pellia

Broekbosmosklokje

Reuzenbovist in lijn

Vijver is een grondwatervijver

De vijver van Wolvenberg is een niet-gedempt deel van de Brialmontgracht van oorspronkelijk ca. 650 meter lang, die ononderbroken liep van de ‘Berchemse Poort’ tot aan de spoorweg. Hiervan rest nog zo’n 120 meter, ca. 1 hectare wateroppervlak. De Zilverbeek, de grensbeek tussen Mortsel en Berchem, die hier vroeger in uitkwam, is afgekoppeld, waardoor het water min of meer stilstaat en veel slib zich ophoopt in de vijver. De vijver is daarom een grondwatervijver, de waterspiegel ligt zelfs onder het niveau van de autostrade. De Zilverbeek is nu afgeleid naast de spoorweg en verdwijnt in een duiker onder de snelweg, richting Wolvenberg, maar bereikt geenszins het ‘Verloren Water’. Er zijn echter plannen om de beek binnenkort opnieuw aan te sluiten op de vijver van Wolvenberg.

De Wolvenberg tussen ring en singel

Restanten van militaire gebouwen

Bij elke vijver die ooit gegraven is ligt wel een heuvel, en zo is dat bij de bouw van de forten vroeger ook zo geweest. Onder de heuvel van Wolvenberg zitten nog restanten van militaire gebouwen. Een deel daarvan, de kazemat, is nu ingericht als vleermuisverblijf. Temperatuur en vochtigheid zijn hier ideaal voor overwintering van deze fascinerende zoogdiertjes. Op de oude muren zie je wel eens een Muurvaren staan. Het kalkrijke metselwerk van die tijd heeft voor een goede voedingsbodem gezorgd. Waar de muur te zien is lag een brug over de vest. Je kunt er nog zien hoe hoog het water vroeger in de vest stond.

Kazemat gebruikt door vleermuizen

Remise zijaanzicht

Verbinding met groene omgeving

Wolvenberg wordt afgezoomd door de spoorweg en de Singel, die op en in de omwalling zijn aangelegd. Deze gedeelten bestaan veelal uit grasland. Het is de bedoeling dat deze graslanden een natuurlijke verbinding tot stand brengen tussen allerlei gebieden. Het natuurgebied Wolvenberg maakt namelijk deel uit van een grotere groene as die zich uitstrekt van de Schijnvallei in het Provinciaal Domein Ter Rivierenhof (Deurne) naar de Scheldeoevers van de Hobokense Polder. Langs de spoorweg ligt het natuurverbindingsgebied naar de Konijnenwei, Petroleum-Zuid en Hobokense polder. De spoorbrug aan het station maakt een verbinding naar het natuurgebied Klein-Zwitserland, en het vliegveld van Deurne. Het is de uitdrukkelijke wens van vele natuurliefhebbers, waaronder Natuurpunt, dat deze groene gordel behouden en uitgebreid wordt en dat ze kan dienen als verplaatsings- en verspreidingsgebied voor allerlei dieren en planten.

Natuurpunt nam het gebied Wolvenberg in 1992 in beheer. De praktische uitvoering gebeurt door de werkgroep ‘Wolvenberg Natuurlijk’ van de afdeling Land van Reyen. Ook aan de zijde van het Brilschanspark liggen enkele percelen die beheerd worden door Natuurpunt Land van Reyen. Sinds maart 2012 zijn beide gebieden overgedragen aan ‘Natuurpunt Antwerpen Stad’.

Moerassig gebied

De vesten van de Brialmontomwalling zijn veelal aangelegd in moerassig gebied.

De moerassen die er van nature langs lagen hebben de grote vijvers snel van waterplanten en waterdieren voorzien. Daar de vijver op Wolvenberg weer een overblijfsel is van die vesten, komen er nog dieren en planten in voor, die hier altijd in de omgeving leefden. Tussen de struiken zitten bijvoorbeeld padden en watersalamanders en allerlei slakken. In de vijver vindt men verschillende vissen zoals Blankvoorn, Bittervoorn, Bliek, Snoek, Karper en Paling. Die laatste twee horen hier eigenlijk niet, maar zijn uitgezet door vissers. Zo huizen er ook enkele schildpadden in de vijver. Soms kun je ze zien zonnen aan de rand. Dit is echter totaal onnatuurlijk, daar het achtergelaten huisdiertjes betreft. In het water groeien algen en allerlei waterplanten. In en langs het water groeien Schietwilgen en iets hoger staan Iepen en Meidoorns. Sommige Schietwilgen zijn al erg oud en worden bewoond door vleermuizen.