Menu

Wolvenberg en De Grote Omwalling

De vergrote Antwerpse stadsversterking, die vanaf ca. 1865 in de plaats kwam
van de te slopen Spaanse omwalling uit het midden van de 16de eeuw (tracé van
huidige ‘Leien’), doorsneed het Berchems grondgebied. Het centrum (Oud-Berchem) kende door die ingreep een urbanistische groei, Berchem extra-muros
bleef nog decennia later erg landelijk.

Voor de aanleg van de Grote omwalling waren enorme grondwerken vereist. De
oppervlakte besloeg ruim 500 ha en in totaal werd 13 miljoen kubieke meter aarde
verzet voor de bouw van zowel omwalling als acht forten. Waterpartijen voor grachten (‘vesten’) dienden uitgegraven, waarna de vrijgekomen grond met eventuele
versteviging van metselwerk dienen kon om de vestingwal op te werpen.

Kaartje omwalling Oud-Berchem uit 1905

Een aangepaste versie van een plattegrond van de omwalling in Oud-Berchem uit ca. 1905

Aarden omwalling

Het relict van deze bodemactiviteit is één van de specifieke kenmerken van het
natuurgebied Wolvenberg. De normaal dieper liggende schelprijke bodem is door
afgraving meer aan de oppervlakte gebracht, maar daarom niet verstoord. Dit biedt
vanaf ca. 1865 aan kalkminnende plantensoorten volop de kans. Maar ook geologen watertanden van zulke plekjes: “Specifiek op Wolvenberg is de Pliocene bovenlaag bijzonder dun (50 tot 100 cm). Ze is enkel op de hogergelegen delen van
het natuurgebied aanwezig. Op de hellingen en de lagergelegen gebieden (rond
de vijver bijvoorbeeld) dagzomen de ‘Zanden van Antwerpen’, wat eerder uitzonderlijk is. De zanden van Antwerpen bestaan uit een grijsgroen tot zwart
glauconiethoudend zand. Ze bevatten plaatselijk veel fossielen; af en toe worden
er resten van walvisachtigen in gevonden.”

De omwalling in 1920

De omwalling in 1920, het torentje is van het Mariagasthuis. Wolvenberg situeert zich eerder ter hoogte  van dit gasthuis. Maar  de constructies waren soortgelijk.

Ring

Pas in 1947 werden de krijgsgronden van de Grote omwalling door het ministerie
van Landsverdediging overgedragen aan de stad Antwerpen.
Toch zou het nog tot 1963 duren vooraleer concreet gestart werd met de al vanaf
ca. 1910 gewenste omvorming tot ‘Ringboulevard’.

In de plaats kwam een ‘moderne’ autosnelweg als schakel van de E3 (LissabonParijs-Antwerpen-Stockholm), met bezijden een treinspoor in de diepte. Het Amerikaanse studiebureau Frederic R. Harris Belgium werd in 1963 door de
‘Intercommunale Vereniging voor de autoweg E-3’ belast met de uitwerking van dit
project. Gelijktijdig werd ook de ‘binnensingel’ gerealiseerd.

Veel van de eerder uitgedachte randbebouwing of verwezenlijking van openbaar
groen diende hiervoor te wijken. De integratie van bestaande delen van de omwalling was nihil. Enkel wat excentrisch gelegen elementen als Mastvest en Brilschans bleven (althans als contour) behouden. Enkel Wolvenberg bewaart nog – al is het een summier restant – een natuurlijk water en ook de unieke bodemgesteldheid van het terrein.

Aanleg ring Wolvenberg

Aanleg ring Wolvenberg