Kraakwilg op Brilschans; foto: Guy
            Voets

Van Brialmontvesting naar Wolvenberg en Brilschans


Brilschans


Het Brilschanspark is aangelegd op de resten van één van de schansen die de Brialmontomwalling rijk was. Deze schans betrof een militair gebouw in een V-vorm met dito vestgracht. De Brilschans, zoals het gebouw genoemd werd, was een Lunet (Frans voor bril) van de grote omwalling, dat wil zeggen een buitenwerk los van de eigenlijke vestingwerken, om deze te beschermen. Het gebouw is in de eerste helft van de 20e eeuw afgebroken om er in eerste instantie het nieuwe gemeentehuis van Berchem neer te zetten. Het ontwerp daarvoor werd echter nooit gerealiseerd. Na de afbraak van de rest van de omwalling in 1963 werd besloten hier een gemeentelijk park aan te leggen, met als kern de restant van de buitenvest.

Het water van deze vest is grondwater, net zoals dat bij het vestrestant van de Wolvenberg (het zgn. 'Verloren Water') het geval is. De reden is hier ook het ontbreken van een beek die in de vest uitkomt. In 1975 was het water nog zeer goed van kwaliteit en bevatte een grote populatie Groot blaasjeskruid, een vleesetend waterplantje van voedselarm water. De waterpartij herbergde een rijke flora met o.a. Riet, Grote lisdodde, Gele plomp, Witte waterlelie, Veenwortel en Grote waterweegbree. Na grote werken rond de millenniumwisseling waarbij de vest grootschalig geruimd werd, was daar enkel Veenwortel van over, naast een aantal exemplaren Gele plomp in emmers op de bodem.

Tijdens dezelfde werken trok men een fietspad door de laatste snippers parkzone. De aanleg van het fietspad had de waterhuishouding sterk beïnvloed: alles werd geégaliseerd. De omgeving is hier rijk aan libellen en waterjuffers en bij de aanleg van het fietspad zijn heel wat plassen en poeltjes gedempt en opgevuld, waardoor deze beestjes hun natuurlijke habitat dreigden te verliezen. Ook werden er massa's exotische boomsoorten bij geplant. Wolvenberg Natuurlijk stelde voor om de graslandjes en bosjes langs het fietspad natuurlijk te beheren en ging een beheerovereenkomst aan voor een nieuw stuk 'Wolvenberg', dit maal extramuros. Ook heeft de werkgroep een nieuwe poel aangelegd en zo opnieuw ruimte geschapen voor de voortplanting van de libellen en waterjuffers, maar ook, mogen we hopen, van Alpen- en Kleine watersalamander en wellicht voor de Gewone pad.

De helling naar de vest betreft nog de authentieke schanskoepel. In de uitgeloogde schuinte heeft zich een mostapijt ontwikkeld met vooral Groot rimpelmos. Er staan oude Zomereiken en Schietwilgen, met een ondergroei van enkele Boskruiden. Enkele pollen IJle zegge wijzen op een lange bodemrust. In de natuurlijke graslanden ten noorden van de vest staan enkele exemplaren Gulden sleutelbloem, een voor het Antwerpse zeldzame maar oude verschijning. Ooit heeft de omwalling er duizenden exemplaren van gekend. Wellicht kan de populatie zich handhaven in het graslandbeheer dat hier wordt uitgevoerd.

Tegenwoordig is het gemeentepark Brilschans een formeel park met veel mooie exoten, een speeltuin en een paar sportvelden, maar de natuur krijgt er weinig kansen meer. De Brilschans dankt zijn schoonheid aan de waterpartij, maar zolang die niet natuurlijk wordt beheerd, gaat veel van die schoonheid verloren. De oude kazerne van Berchem had wel degelijk grote natuurwaarden in en rondom zich. Zolang de natuurvereniging dit mag zal het natuurlijk patrimonium beschermd kunnen worden, maar de komst van nieuwe kantoorblokken en woonruimte zal een zware tol heffen op de leefbaarheid van het eens zo welvarende Berchem.

Brialmont deel 5: Halfmaantje